A A A

Formy organizacyjne przedsiębiorstw

Podstawową jednostką organizacyjną, która zajmuje się produkcją albo kupnem-sprzedażą towarów lub usług, jest przedsiębiorstwo (entreprise — ang., priedprijatije — ros., entreprise — franc., Unternehmung — niem.).

Kupcy towarowi i usługowi, bez względu na formę prawną i ponoszone ryzyko handlowe, prowadzą swą działalność gospodarczą w ramach przedsiębiorstw. Przedsiębiorstwa są wyodrębnionymi jednostkami organizacyjnymi, posiadającymi szereg cech zarówno formalno-prawnych, jak i ekonomicznych. 

Do cech formalno-prawnych zaliczamy:

• zdolność do działań prawnych i zaciągania zobowiązań

• wyodrębniony kapitał przedsiębiorstwa (w formie środków trwałych i obrotowych)

• ujmowanie działalności przedsiębiorstwa i jej wyników w formie bilansu i rachunku strat i zysków.

Do cech ekonomicznych, charakteryzujących przedsiębiorstwa kapitalistyczne, zaliczamy:

• wolny wybór działalności gospodarczej

• dysponowanie środkami kapitałowymi i osiągniętymi zyskami w ramach obowiązujących przepisów

• niezależność w podejmowaniu decyzji (również w ramach obowiązujących przepisów).

Problem osobowości prawnej przedsiębiorstw jest dyskusyjny, gdyż kupiec jednoosobowy i spółki jawne w niektórych ustawo- dawstwach nie posiadają osobowości prawnej. Na rynku kapitalistycznym w przeważającej mierze działają przedsiębiorstwa prywatne, jakkolwiek występują również przedsiębiorstwa państwowe. Celem działalności przedsiębiorstw kapitalistycznych jest osiąganie maksymalnego zysku.

Przedsiębiorstwa, ze względu na przedmiot działalności, można podzielić na przemysłowe — zajmujące się produkcją dóbr, i handlowe — zajmujące się wymianą towarów i usług. Podział ten nie jest jednak ścisły, ponieważ wiele przedsiębiorstw przemysłowych zajmuje się również zbytem swoich towarów. Za przedsiębiorstwa przemysłowe będziemy jednak uważali takie przedsiębiorstwa, których głównym przedmiotem działalności jest produkcja.

Charakterystyczną cechą przedsiębiorstw, występujących w handlu międzynarodowym, jest ich specjalizacja, będąca wynikiem długiego procesu historycznego, wskutek czego poszczególne czynności w handlu zagranicznym wyodrębniły się w samodzielną dziedzinę działalności. W ten sposób wyodrębniły się czynności bankowe, ubezpieczeniowe, transportowe, spedycyjne itd. i powstały samodzielne przedsiębiorstwa usługowe. Równolegle do specjalizacji usługowej przebiegał proces specjalizacji towarowej i rynkowej.

Specyfika rynkowa w zakresie poszczególnych grup towarowych (np. maszyny i urządzenia, artykuły rolno-spożywcze, artykuły chemiczne itp.) wymagała dokładnej znajomości technologicznej i technicznej towaru i sposobu obrotu tym towarem, co powodowało konieczność specjalizacji towarowej.

Również w wyniku szczególnych właściwości niektórych rynków (np. azjatyckich, afrykańskich, Ameryki Łacińskiej) powstała specjalizacja geograficzna. Przedsiębiorstwa nastawiały swą działalność na obroty z określonymi rynkami pod kątem ich potrzeb i zainteresowań. Oprócz tych wąsko wyspecjalizowanych przedsiębiorstw na rynku działają przedsiębiorstwa o bogatym asortymencie towarowym i szerokim zasięgu geograficznym.

Dokonywaniem obrotów towarowych na rynku kapitalistycznym zajmują się przedsiębiorstwa zarówno przemysłowe, jak i handlowe. Między przedsiębiorstwami handlowymi i przemysłowymi w zakresie obrotu zagranicznego' istnieje rywalizacja. Jednak większość przedsiębiorstw przemysłowych rezygnuje z samodzielnego prowadzenia handlu zagranicznego. Celem przedsiębiorstwa przemysłowego jest wykorzystanie wszystkich możliwości dla lepszego koncentrowania uwagi na działalności produkcyjnej. Włączenie się do działalności handlowej wymagałoby natomiast dodatkowych inwestycji (zakładanie oddziałów, filii, ustanawianie przedstawicieli, agentów, badanie rynków itd.), co powoduje wzrost kosztów. Ponadto handel przyspiesza proces reprodukcji. Po wyprodukowaniu przez przemysł odpowiedniej partii towarów przedsiębiorstwo handlowe odkupuje je, a tym samym stwarza warunki umożliwiające ponowny proces produkcji. Poza tym w handlu zagranicznym istnieje cały szereg ryzyk specyficznych dla obrotu międzynarodowego, zarówno towarowych i handlowych, jak i ryzyk politycznych (możliwości różnych aktów administracyjnych, konfiskat, embargo, zablokowania należności itd.).

Przedsiębiorstwo przemysłowe, ponoszące ryzyka specyficzne dla przemysłu, zwłaszcza ryzyka związane z postępem technicznym, nie chce ponosić dodatkowych ryzyk handlowych, których może uniknąć. Ponadto działalność przedsiębiorstw handlowych, nastawiona tylko na penetrację rynków i lokowanie towarów na rynkach lub na badanie i zakupy na tych rynkach, jest szybsza, bardziej elastyczna i operatywna niż działalność przedsiębiorstw przemysłowych. Z tych powodów przedsiębiorstwa przemysłowe często (rezygnują z działalności handlowej i włączają przedsiębiorstwa handlowe do swoich interesów.

Taki układ stosunków, w których przedsiębiorstwo przemysłowe oddaje do sprzedaży wyprodukowane przez siebie towary przedsiębiorstwu handlowemu, pociąga za sobą również skutki ujemne. Przede wszystkim producentowi może grozić „odcięcie się" od rynku zagranicznego, nie posiada bowiem dostatecznej ilości informacji o tym, jak jego towar jest przyjmowany przez klientów. Drugim mankamentem jest zależność od przedsiębiorstwa handlowego. Politykę cen prowadzi wtedy nie przedsiębiorstwo przemysłowe, lecz handlowe, które może dezinformować po to, żeby przechwytywać dużą część zysku. Wreszcie ujemną stroną takiego układu jest również to, że przedsiębiorstwo handlowe, mając w swoim ręku towary wielu przedsiębiorstw przemysłowych, często wzajemnie ze sobą konkurujących, może preferować jednego dostawcę, a dyskryminować innego. Przyczyny te skłaniają wielu producentów do ujmowania spraw związanych z handlem zagranicznym we własne ręce. Importem i eksportem towarów na rynku kapitalistycznym zajmują się więc zarówno przedsiębiorstwa handlowe, jak i przemysłowe.

Przedsiębiorstwa handlowe bardzo często powiązane są z kapitałem bankowym. Mogą to być przedsiębiorstwa ściśle importowe lub eksportowe, przy czym mogą zajmować się szerokim asortymentem towarowym i wtedy występują jako importerzy albo eksporterzy generalni (general importers, general exporters). Ale mogą to być również przedsiębiorstwa specjalistyczne, działające w określonej grupie towarowej albo w zakresie jednego towaru.

Importerzy generalni zaopatrują przedsiębiorstwa przemysłowe, a także kupców hurtowych i detalicznych w potrzebne surowce i towary. Eksporterzy generalni odbierają towar od przedsiębiorstw przemysłowych i eksportują go za granicę. Oprócz importerów i eksporterów mogą również w tym zakresie prowadzić działalność hurtownicy, którzy często na własny rachunek dokonują importu towarów. Obrotami zagranicznymi, poza przedsiębiorstwami prywatnymi, zajmują się również przedsiębiorstwa i organizacje państwowe.

Przez określenie „przedsiębiorstwo państwowe" rozumiemy wyodrębnioną jednostkę organizacyjną, posiadającą wydzielone środki majątkowe, będące własnością państwa, i przystosowaną do określonej działalności gospodarczej. Państwo jest właścicielem takiego przedsiębiorstwa zazwyczaj poprzez jedną ze swoich instytucji lub organów.

Przedsiębiorstwa państwowe na rynku kapitalistycznym występują często jako spółki prawa handlowego, zwłaszcza spółki akcyjne i z ograniczoną odpowiedzialnością (na rynku anglo-amerykańskim: kompanie i korporacje). Wspólnikami takich spółek są wtedy instytucje i przedsiębiorstwa państwowe.

Oprócz przedsiębiorstw państwowych występują również przedsiębiorstwa o kapitale mieszanym — państwowym i prywatnym. W przedsiębiorstwach takich państwo zazwyczaj zabezpiecza większość udziałów lub akcji w celu zagwarantowania prawa decyzji.

W dziedzinie handlu zagranicznego również przedsiębiorstwa państwowe zaczynają na rynku kapitalistycznym spełniać coraz poważniejszą rolę. Zwłaszcza w krajach gospodarczo słabo rozwiniętych, które w ostatnim czasie uzyskały suwerenność polityczną, przedsiębiorstwa państwowe spełniają funkcję poważnego kontrahenta w obrotach międzynarodowych. W krajach kapitalistycznych, niezależnie od przedsiębiorstw państwowych, dokonywaniem bezpośrednich obrotów zagranicznych zajmują się także urzędy i organy państwowe.

W tej formie w wielu krajach kapitalistycznych prowadzany jest import ważnych dla gospodarki surowców oraz deficytowych artykułów konsumpcyjnych. Na przykład w Wielkiej Brytanii po drugiej wojnie światowej przez szereg lat import bekonów prowadzony był przez Ministerstwo Handlu (Board of Trade). Również eksport wielu artykułów prowadzony jest przez urzędy lub organizacje państwowe, np. w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej — przez Amerykańską Administrację Produkcji i Zbytu, w Argentynie — przez Instytut Argentyński do Spraw Rozwoju Handlu Zagranicznego (Instituto Argentino para la Promoción del Intercambio — IAPI).

Należy przy tym podkreślić, że przedsiębiorstwa kapitalistyczne — bez względu na to, jaki kapitał jest w nich zaangażowany — realizują ten sam cel, który wynika z podstawowego prawa gospodarki kapitalistycznej. Jest nim dążenie do osiągnięcia maksymalnego zysku.